Wstęp
Jan Alan Bardziński, herbu Abdank, to postać, która wpisuje się w bogaty kontekst kulturowy i religijny I Rzeczypospolitej. Urodził się w 1657 roku w województwie łęczyckim i zmarł w 1708 roku w Warszawie. Jako dominikanin, tłumacz, teolog, kaznodzieja oraz poeta, Bardziński pozostawił po sobie istotny dorobek literacki oraz teologiczny. Jego życie i twórczość odzwierciedlają złożoność epoki baroku, a także dążenie do podniesienia statusu języka polskiego poprzez tłumaczenia klasycznych dzieł literatury łacińskiej.
Życiorys
Jan Alan Bardziński pochodził z rodziny osiadłej w województwie łęczyckim od kilku pokoleń. Jego ród był boczną gałęzią znanej rodziny Warszyckich, co wskazuje na jego szlacheckie pochodzenie. Rodzicami Jana Alana byli Jan Wincenty, pisarz ziemski łęczycki oraz Anna z Milewskich lub Milońskich. W rodzinie tej wychowywał się z pięcioma braćmi i sześcioma siostrami. W wieku 17 lat zdecydował się na życie zakonne i wstąpił do zakonu dominikanów.
Nowicjat oraz studia filozoficzno-teologiczne odbywał w Warszawie, a następnie kontynuował naukę w Krakowie. W 1682 roku uzyskał doktorat pod kierunkiem Kazimierza Leżeńskiego. Po zakończeniu nauki rozpoczął pracę jako profesor studium zakonnego w Warszawie oraz Lubinie, zdobywając renomę jako autorytet w dziedzinie teologii.
Bardziński pełnił różne funkcje w klasztorach dominikańskich: był przeorem klasztoru w Płocku (1691), Łęczycy (1694), Elblągu (1704) oraz Warszawie (od 1705). Równocześnie z pracą pedagogiczną zajmował się głoszeniem kazań dla wiernych, co przyniosło mu uznanie mimo trudności związanych z wadą wymowy – seplenieniem. Jego działalność kaznodziejska obejmowała wiele miast Polski.
Pruski historyk David Braun zanotował, że Bardziński miał trudności z osiadłym trybem życia klasztornego i preferował podróżowanie po Polsce. Jako kaznodzieja utrzymywał kontakty z innymi duchownymi, w tym z Andrzejem Żydowskim. Jan Alan Bardziński zmarł 29 sierpnia 1708 roku w Warszawie jako ofiara epidemii dżumy.
Twórczość literacka
Jan Alan Bardziński jest przede wszystkim znany jako utalentowany tłumacz literatury łacińskiej. Jego twórczość rozpoczęła się podczas studiów krakowskich, kiedy to w 1680 roku przetłumaczył humorystyczną Tragedię o Podagrze Lukiana z Samosaty na język polski. W kolejnym roku wydał własną rozprawkę teologiczną pt. Profunda inscrutabilium ab aeterno Dei omnipotentis… , która stanowiła akademickie omówienie zagadnień związanych z podstawami wiary.
Pomiędzy 1682 a 1691 rokiem, Bardziński nie publikował nowych dzieł, co można przypisać jego obowiązkom naukowym i dydaktycznym. Jednakże jego prace translatorskie zaczęły pojawiać się na rynku literackim od lat dziewięćdziesiątych XVII wieku. W tym czasie opublikował kilka znaczących tomów tłumaczeń autorów starożytnych.
W latach 1691–1696 ukazały się trzy największe tomy jego tłumaczeń: Farsalia Lukana (1691), Skuteczny na wszelkie przygody nieszczęsliwe sposob (1694) oraz Smutne starożytności teatrum (1696). Farsalia jest epopeją opisującą wojnę domową między Pompejuszem a Cezarem, natomiast Skuteczny… to przekład traktatu Boecjusza O pocieszeniu jakie daje filozofia. Z kolei Smutne starożytności teatrum to zbiór dramatów Seneki przetłumaczonych na język polski.
W kolejnych latach Bardziński skupił się na tematyce religijnej, przekładając fragmenty Sumy teologicznej Tomasza z Akwinu w 1705 roku. Ostatnią publikacją była Ordo Ac Series Svmmorvm Pontificvm Romanorvm (1707), która zawierała biogramy papieży oraz inne teksty związane z historią Kościoła.
Motywacje twórcze
Motywacje Jana Alana Bardzińskiego podczas pracy translatorskiej były wielorakie. Przekład Sumy teologicznej związany był głównie z jego pracą dydaktyczną, natomiast wybór tekstów starożytnych świadczy o jego dążeniu do moralizowania literatury oraz przybliżenia polskim czytelnikom ważnych utworów dotąd nieprzetłumaczonych.
Bardziński starał się również podnieść status języka polskiego przez udowodnienie, że jest on wystarczająco bogaty do bezpośrednich przekładów wyrafinowanych tekstów łacińskich. David Braun zauważył elegancję języka Odrodzonej Farsalii oraz dążenie Bardzińskiego do oczyszczenia polszczyzny z obcych naleciałości.
Jako autor tłumaczeń, Bardziński cieszył się uznaniem współczesnych krytyków literackich. Jego prace zostały docenione przez A. Siwka i L. Rogalskiego na tle innych tłumaczy tego okresu. Dorobek literacki Bardzińskiego znalazł również zastosowanie u Samuela Lindego przy redakcji Słownika, co świadczy o jego wpływie na rozwój polskiej literatury i języka.
Zakończenie
Jan Alan Bardziński pozostaje ważną postacią w historii polskiej literatury i teologii barokowej. Jego życie jako dominikanina i kaznodziei odzwierciedla zaangażowanie w sprawy duchowe, a twórczość literacka pokazuje dążenie do promowania języka polskiego oraz klasycznej kultury europejskiej. Pr
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).